Wat je verliest als iemand met pensioen gaat

Bij BNP Paribas Fortis doet AI vandaag het werk van 270 mensen. Tegen 2028 moet dat het equivalent van bijna duizend personeelsleden zijn. Bij KBC gaat het om 400, bij Belfius om 350. Morgan Stanley rekent erop dat het personeelsbestand van de Europese banken over vijf jaar met meer dan tien procent gekrompen zal zijn.

En toch verwacht bijna niemand een ontslaggolf.

De reden staat in de cijfers van Febelfin: van de 44.599 mensen die in de Belgische banksector werken, is meer dan elf procent 61 jaar of ouder. Die gaan binnen zes jaar met pensioen. De gemiddelde leeftijd in de sector is 47,3 jaar. De banken hoeven niemand te ontslaan — ze moeten gewoon minder mensen vervangen dan er vertrekken.

Dat is een luxe. En het is een luxe die jouw bedrijf niet heeft.

De buffer die KMO's niet hebben

Een bank met vijfduizend medewerkers heeft een gestage uitstroom. Elk jaar vertrekt een voorspelbaar percentage, elk jaar kan je beslissen om een deel daarvan niet in te vullen. Het is een schuifknop.

Een bedrijf met twaalf mensen heeft geen schuifknop. Het heeft één iemand die al vijfentwintig jaar de offertes maakt, en op een dag gaat die met pensioen.

Er is bovendien geen garantie dat je die persoon kán vervangen. Op de VDAB-knelpuntberoepenlijst voor 2026 staan 227 beroepen waarvoor vacatures moeilijker ingevuld raken dan gemiddeld. Boekhouder staat in de top tien. Werfleider, calculator bouw, industrieel elektromecanicien, vrachtwagenbestuurder — allemaal in de top tien. VDAB noemt de vergrijzing expliciet als structurele oorzaak: er stromen grote groepen ervaren krachten uit, en dat geeft in alle sectoren een grote vervangingsvraag.

Bij een bank betekent vergrijzing: we hoeven minder aan te werven. Bij een KMO betekent vergrijzing: we vinden niemand.

Zelfde demografie, tegenovergestelde gevolgen.

Wat er écht vertrekt

Het vervelende is niet alleen dat je een paar handen kwijt bent. Het is wat er in dat hoofd zit.

In een bank staan procedures op papier. Er is een compliance-afdeling, er zijn draaiboeken, er is een opvolger die drie maanden meeloopt. In een bedrijf van twaalf mensen bestaat "hoe wij offertes maken" nergens behalve in de gewoonte van één persoon.

Welke leverancier je belt bij welk type opdracht. Welke klant altijd eerst gebeld wil worden en welke enkel per mail. Waarom die ene marge anders berekend wordt. Welke fout er in de derde kolom van dat Excel-bestand zit, en hoe je eromheen werkt.

Niets daarvan staat ergens. Het vertrekt mee.

Dat is een probleem dat losstaat van AI, en dat de meeste KMO's pas ontdekken op het moment dat het te laat is.

Waarom dit de vraag omdraait

In de bankensector is de vraag: welke functies kunnen we laten uitdoven?

Bij een KMO is de vraag een andere: welk werk blijft draaien als deze persoon er niet meer is?

Dat verandert waar automatisering voor dient. Niet om kosten te schrappen — bij twaalf mensen valt er weinig te schrappen en wil je meestal ook niemand kwijt. Wel om het werk te laten doorgaan wanneer je toch al niemand vindt.

En er zit een tweede voordeel in dat mensen onderschatten. Om iets te automatiseren, moet je het eerst uitschrijven. Je moet expliciet maken wat vandaag impliciet is. Dat is precies de oefening die je sowieso zou moeten doen voor iemand vertrekt — of je daarna automatiseert of gewoon iemand nieuw opleidt.

Het proces vastleggen is de winst. De automatisering is wat je er daarna mee kan doen.

Een oefening van een uur

Loop je personeelsbestand af en stel per persoon één vraag: als deze mens morgen zes maanden wegvalt, wat loopt er dan vast?

Noteer wat er uitkomt. Meestal krijg je drie soorten antwoorden.

Werk dat iemand anders kan overnemen mits uitleg. Onaangenaam, maar niet gevaarlijk.

Werk dat niemand anders kan doen omdat niemand weet hoe het gaat. Dit is je risico. Hier begin je, en niet met automatiseren — met opschrijven.

Werk dat repetitief is en dat eigenlijk niemand zou moeten doen. Gegevens overtypen van het ene systeem naar het andere, dezelfde opvolgingsmail voor de zesde keer, hetzelfde rapport elke maand handmatig samenstellen. Dit is wat je automatiseert — en welk stuk je daarvan best eerst aanpakt, is een vraag apart.

Zet er meteen bij wie er binnen vijf jaar met pensioen gaat. Dat maakt de lijst plots een agenda.

De valkuil die de banken ook hebben

Eén observatie uit de bankensector geldt onverkort voor KMO's, en ze is ongemakkelijk.

De relevante gegevens bij banken zitten verspreid over silo's, vaak in verouderde computersystemen. Terwijl de ene bank al volop AI-agents inzet, is de andere nog bezig haar IT-infrastructuur te optimaliseren. Een AI-systeem werkt maar optimaal als het vlot bij de juiste informatie kan.

Als banken daar nog mee worstelen, met hun IT-budgetten, dan is de kans klein dat het bij jou wel in orde is. Klantgegevens in het ene pakket, facturatie in het andere, planning in Excel, afspraken in iemands mailbox.

Dat is geen reden om niets te doen. Het is een reden om niet bij de tool te beginnen. KPMG-consultant Bernd Carette zei het in De Tijd zo: je personeel leren werken met een nieuwe tool is echt niet genoeg. Dat geldt dubbel als de gegevens waar die tool mee moet werken nergens netjes staan.

En wat je beter niet automatiseert

Nog een eerlijk punt uit hetzelfde artikel: sommige kleinere banken automatiseren bepaalde taken bewust niet. Soms om financiële redenen, soms om menselijke.

Dat is een verdedigbare keuze en ze verdient meer respect dan ze meestal krijgt. Als het telefoontje naar je vaste klant het telefoontje is waarom die klant bij jou blijft, dan is dat geen inefficiëntie. Dat is het product.

Het onderscheid is niet moeilijk: automatiseer wat niemand mist, hou wat mensen waarderen. De fout is niet automatiseren — de fout is niet weten aan welke kant iets valt.

Waar het op neerkomt

De banken hebben tijd gekocht met hun leeftijdspiramide. Ze kunnen AI invoeren terwijl er niemand hoeft te vertrekken, omdat er sowieso mensen vertrekken.

Jij hebt die tijd niet. Bij jou vertrekt er eerst iemand, en dan pas blijkt wat die persoon allemaal deed.

Het goede nieuws is dat de oefening om dat te voorkomen niets kost. Een uur, een blad papier, en de vraag wat er vastloopt als iemand wegvalt. Dat is ook waar een doorlichting mee begint, alleen dan systematisch en over je hele bedrijf.

Maar zonder die lijst weet je niet waar je kwetsbaar bent. En de pensioenen komen er hoe dan ook aan.

‍